Çocuk Gelişiminde Kitapların Yeri
Okulöncesi Döneminde Çocuklara Okunacak
Kitaplar
•Bir-Üç Yaş: Bu dönem egonun gelişmeye
başladığı devredir. Çocuk konuşamaz ama
sözcük dağarcığı oluşmaktadır. İki yaşa doğru
cümle kurmaya başlar. Bir sayfadaki resimlerin
neler olduğunu tanımaya başlar.
Bu yaşta çocuğun dikkati çok kısa zamanda
dağılır. Ona ya çok kısa öyküler okunmalı
ya da her sayfasında bir resim olan kitaplar
gösterilerek isimleri söylenmelidir. Çocuk
ilgileniyorsa resim hakkında başka bilgiler de
verilebilir. Örneğin bir çiçek resmi varsa, o çiçeğin
rengi, kokusu hakkında konuşulabilir.
•Üç-Altı Yaş: Üç yaşındaki bir çocuk konuşmayı öğrenmiştir.
Üç yaş grubu artık başı, ortası,
sonu olan kısa öyküler dinleyebilir. Basit öyküler
(Bir kuş yuva yapmak için ağacını seçer
ya da bir köpek evinin yolunu bulur) gibi.
Ancak okul öncesinde okuma yetişkinler tarafından
yapıldığı için, bu iş iyi başarılamazsa
çocuğun kitaptan soğumasına yol açılabilir.
Çocuğun dikkatini verebilme süresi hâlâ kısadır.
Çocuğun dikkatini topladığından emin
olunduktan sonra kitap okunmaya başlanmalı,
okurken tiyatroda oynar gibi canlandırmalar
yapılmalı ve ses tonlamaları kullanılmalıdır.
Okumaktan çok anlatıyor gibi
davranılmalıdır.
Çocuk hâlâ duyulanyla öğrenmesine karşın
sınıflama ve gruplama yapabilmektedir.
Bu nedenle kavram kitapları denilen sayıları,
renkleri ve başka somut kavramları konu
alan kitaplardan da yararlanılabilir.
Bu dönem için "gerçekçi dönem" denilmektedir.
çünkü çocuklar günlük olaylarla
ilgilenmektedirler. Evlerinin dışında bir dünya
olduğunu öğrenmektedirler. Okul, öğretmen,
manav, komşu ve çevrelerinde gördükleri
hayvanlar onlar için ilginçtir (Örneğin:
bir kedinin süt içmesi, bu yaştaki bir çocuk
için harika bir olaydır!).
Bu yaşlarda çocuklar gerçekle hayali şeylerin
arasındaki farkı bilmezler. Gerçek olanla
hayali olanı karıştırırlar. Masallar, çok küçük
çocuklar için uygun değildir. Masaldaki devin
gerçek olduğunu düşünürler. Masallardaki
kılık değişmelerin (insanların hayvan olması
gibi) gerçekleşebileceğine inanırlar. Sihirle
yapılan işleri gerçek gibi yorumlarlar. Bu
nedenle bu yaştaki çocuklara eğer masal anlatılacaksa
bunlar basit hayvan masallan olmalıdır.
Onlan endişelendirecek, korkutacak
masallardan hoşlanmazlar. En çok güldürü
öykülerini severler. Birbirine su atan çocuklar,
pastaya bulananlar vb. onları kahkahalara
boğar. Bu yaşlarda mutlu sonla biten ve umut
veren öyküleri dinlemek isterler.
Bu dönemde dilin çok dikkatli kullanılması
gerekir çünkü üç-beş yaş arası çocuklar
artık dilin kurallarının büyük bir kısmını
içselleştirirler. Düzgün dil kullanmak öğrendiklerini
pekiştirir. Bu yaşta tekerlemeleri ve
uyaklı deyişleri severler. Ancak dikkatleri çabuk
dağılır. Öyküler kısa, hareketli olmalı ve
kısa zaman dilimi içinde geçmelidir.
Gelişimlerine bakılacak olursa, bu devre
fizik bakımından hızla büyüdükleri ve etkin
oldukları bir devredir. Yetişkinleri dinlerken
bile kıpır kıpırdırlar, yerlerinde duramazlar.
Bu nedenle öyküler kısa tutulmalıdır. Ancak
öyküye onların da katılımıyle (el çırpmak, el
sallamak vb.) dikkatleri sağlanabilir.
Üç-dört yaş çocuklan bir öyküyü radyodan,
ses bandından izleyemezler. Bir cümle
kaçınrlarsa dikkatleri dağılır. Bu nedenle de
kitaptaki resimler önemlidir. Anlamalarına
yardımcı olduğu gibi dikkatlerini çekmeye
de yarar. Beş-altı yaş arası çocuklar ise bu konuda
daha başanlıdırlar. Ayrıca çocuklar dinledikleri
bir öyküyü resimlere bakarak tekrar
"okuyabilirler".
Okul Yaşı Çocuklan İçin Kitaplar
•Altı-Dokuz Yaş: Bu yaş dönemindeki
çocuklar anadillerini çözmüşlerdir. Kavram
oluşturabilirler. Bu önemli bir aşamadır. Gerçekle
hayali şeyleri ayırt edebilirler. Asıl masal
dönemi bu dönemdir. Hayali yaratıklara
hayrandırlar. Devler, periler, cinler, cadılar ve
canavarlara bayılırlar. Sıkbasan Hasan ve
Seyrekbasan Osman ya da uçan at, uçan
adam onlan heyecanlandırır. Bu dönemde
olamayacak şeyleri, yapılamayacakları, yaşanamayacakları
severler. Bunları Keloğlan'la
ya da kral ve sultanlarla yaşarlar.
Bu dönem çocukların "iyi" ve "kötü" kavramlarını,
"doğru"yu ve "yanlış"ı öğrendikleri
bir dönemdir. Masallar da iyileri ödüllendirip
kötüleri cezalandırdıkları için bu döneme
çok uygundurlar. Bu kavramlar böylesine
siyah-beyaz değillerdir. Ancak çocukların
öğrenme aşamasında oldukları düşünülürse
öncelikle böyle net ve kesin bir ayrımla
verilmesinin ve gri tonların varlığının daha
büyük yaşlara bırakılmasının uygun olduğu
görülür.
Bu dönemde çocuklann dikkatleri de gelişir.
Dikkatlerini daha uzun süre yoğunlaştırabilirler.
Bu nedenle onlara daha uzun öyküler
okunabilir. Dönemin ikinci yansında onlara
bölümleri olan kitaplar okunabilir. Bu kitaplar
roman değildir ama bir kahramanın değişik
serüvenleridir. Her bölüm bir ötekinden
bağımsız olabilecekken kahraman kitabı bir
bütün olarak tutar. Böylece çocuklar romana
doğru adım atmış olurlar.
Çocuklar okumayı yeni öğrendikleri için
onlara büyük puntolu yazı karakterleriyle
yazılmış öyküler vermek, kolay okumasını
sağlamaya ve okumayı sevdirmeye yarar.
•Dokuz-On Beş Yaş: Bu çocuklar artık
neden-sonuç ilişkisini kurabilirler ve daha
düzgün düşünebilirler. Zaman kavramını
çözmüşlerdir. Geri dönüşleri anlayabilirler.
Yani bilim-kurgu öykülerini rahatlıkla anlayabilirler.
Bu dönem serüven dönemidir.
Bu dönem erkek ve kız çocuklar farklı şeylerden
hoşlanırlar. Erkekler serüvenleri daha
çok sever. Kızlar ise daha romantik öykülere
yönelmeye başlarlar. Tarihi romanlar da
bu dönem çocuklarının beğeni alanına girer
(Ben bu dönemi dokuz-on iki yaş ve on iki-on
beş yaş olarak ikiye ayırıyorum. Bana göre
dokuz-on iki yaş bir geçiş dönemi. Örneğin;
masalımsı "Harry Potter" gibi serüvenlerin
sevildiği, çizgi romanların çok okunduğu
yaşlar. On iki-onbeş yaş ise daha çok "80
Günde Devr-i Alem" türü eserlerin sevildiği
ve bilimkurgu kitaplarının arandığı dönem
diye düşünüyorum).
Kaynaklar
1-Sever, Sedat, "Çocuk ve Edebiyat", KÖK Yayıncılık,
Ankara, 2003.
2-PîageLj. "Psychology of Intelligence", N.J.: Adams
& Co., 1963.
3-De Grüff, L, "Literature and the Child", Harcourt,
Brace & Co., USA, 1994.
Yazan: Prof. Dr. Gülçin Alpöge / Çoluk Çocuk Anne Baba Eğitimci Dergisi Sayı: 46